অধ্যায় ৮: কঠিন পদাৰ্থৰ যান্ত্ৰিক ধৰ্ম (Mechanical Properties of Solids)
Class 11 Physics Chapter 8:
অধ্যায় ৮ : বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQs)
তলত কঠিন পদাৰ্থৰ যান্ত্ৰিক ধৰ্ম (Mechanical Properties of Solids) অধ্যায়ৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (MCQ) অসমীয়াত আগবঢ়োৱা হ’ল:
স্থিতিস্থাপকতা, প্ৰতিবল আৰু বিকৃতি (Elasticity, Stress, and Strain):
১. বাহ্যিক বল আঁতৰাই নিলে বস্তুৱে নিজৰ পূৰ্বৰ আকৃতি আৰু আয়তন ঘূৰাই পোৱা ধৰ্মক কি বোলে?
A) প্লাষ্টিচিটি (Plasticity)
B) স্থিতিস্থাপকতা (Elasticity)
C) নমনীয়তা (Ductility)
D) ঘাতসহনশীলতা (Malleability)
২. বাহ্যিক বল আঁতৰাই লোৱাৰ পিছতো যিবোৰ বস্তুৱে নিজৰ পূৰ্বৰ অৱস্থা অকণো ঘূৰাই নাপাই স্থায়ীভাৱে বিকৃত হৈ পৰে, সেইবোৰক কি বোলে?
A) পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক বস্তু
B) পূৰ্ণ প্লাষ্টিক বস্তু
C) দৃঢ় বস্তু
D) ভংগুৰ বস্তু
৩. তলৰ কোনটো প্ৰায় এক পূৰ্ণ প্লাষ্টিক বস্তুৰ উদাহৰণ?
A) কোৱাৰ্টজ (Quartz)
B) ফছফৰ ব্ৰঞ্জ
C) কোমল বোকা মাটি বা মম (Putty / Wax)
D) তীখা (Steel)
৪. গাণিতিকভাৱে প্ৰতিবল (Stress) মানে কি?
A) বল × ক্ষেত্ৰফল
B) ক্ষেত্ৰফল / বল
C) প্ৰতিৰোধী বল / ক্ষেত্ৰফল
D) ভৰ × ত্বৰণ
৫. প্ৰতিবলৰ মাত্ৰা তলৰ কোনটো ৰাশিৰ সৈতে একে?
A) বল (Force)
B) চাপ (Pressure)
C) বিকৃতি (Strain)
D) কাৰ্য (Work)
৬. অপৰূপণ প্ৰতিবলে (Shearing stress) বস্তু এটাৰ কিহৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়?
A) দৈৰ্ঘ্যৰ
B) আয়তনৰ
C) আকৃতিৰ (Shape)
D) ভৰৰ
৭. অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতি (Longitudinal strain) কেৱল তলৰ কোনটোৰ ক্ষেত্ৰত সম্ভৱ?
A) গেছীয় পদাৰ্থ
B) জুলীয়া পদাৰ্থ
C) কঠিন পদাৰ্থ
D) জুলীয়া আৰু গেছীয় দুয়োটা
৮. আয়তন বিকৃতি (Volume strain) হ’ল:
A) দৈৰ্ঘ্যৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰাৰম্ভিক দৈৰ্ঘ্যৰ অনুপাত
B) আয়তনৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰাৰম্ভিক আয়তনৰ অনুপাত
C) প্ৰাৰম্ভিক আয়তন আৰু আয়তনৰ পৰিৱৰ্তনৰ অনুপাত
D) প্ৰতিবল আৰু বিকৃতিৰ অনুপাত
৯. বিকৃতিৰ কোনো একক কিয় নাই?
A) ইয়াৰ কোনো গাণিতিক সংজ্ঞা নাই।
B) ইয়াক কেৱল শূন্যতাত জুখিব পাৰি।
C) ই দুটা একে জাতীয় ভৌতিক ৰাশিৰ অনুপাত।
D) ইয়াৰ মান সদায় শূন্য হয়।
হুকৰ সূত্ৰ আৰু প্ৰতিবল-বিকৃতি লেখ (Hooke's Law & Stress-Strain Curve)
১০. হুকৰ সূত্ৰ অনুসৰি, স্থিতিস্থাপক সীমাৰ ভিতৰত প্ৰতিবল কাৰ সমানুপাতিক?
A) বলৰ
B) ক্ষেত্ৰফলৰ
C) বিকৃতিৰ
D) সময়ৰ
১১. প্ৰতিবল-বিকৃতি লেখৰ সৰল ৰেখীয় অংশৰ ঢাল বা প্ৰৱণতাই (Slope) কি সূচায়?
A) প্লাষ্টিচিটি
B) স্থিতিস্থাপক গুণাংক (Modulus of elasticity)
C) ভংগুৰ বিন্দু
D) ভগ্ন প্ৰতিবল
১২. প্ৰতিবল-বিকৃতি লেখত, যিটো বিন্দুৰ পিছত বল আঁতৰাই ল’লেও বস্তুৰ স্থায়ী বিকৃতি ঘটে, তাক কি বোলে?
A) নতি বিন্দু বা স্থিতিস্থাপক সীমা (Yield point / Elastic limit)
B) সমানুপাতিক সীমা (Proportional limit)
C) ভগ্ন বিন্দু (Fracture point)
D) চৰম প্ৰতিবল বিন্দু
১৩. স্থিতিস্থাপক সীমা পাৰ হোৱাৰ লগে লগে কোনো বিশেষ প্লাষ্টিক বিকৃতি নোহোৱাকৈ ভাঙি যোৱা পদাৰ্থক কি বোলে?
A) নমনীয় পদাৰ্থ (Ductile)
B) ভংগুৰ পদাৰ্থ (Brittle)
C) ইলাষ্ট’মাৰ (Elastomer)
D) ঘাতসহনশীল পদাৰ্থ
১৪. ৰবৰৰ দৰে পদাৰ্থ, যাক বহুত বেছি টানিব পাৰি কিন্তু যিয়ে হুকৰ সূত্ৰ মানি নচলক, তাক কি বোলে?
A) নমনীয় ধাতু
B) প্লাষ্টিক পদাৰ্থ
C) ইলাষ্ট’মাৰ (Elastomer)
D) দৃঢ় বস্তু
১৫. এটা নমনীয় (Ductile) পদাৰ্থৰ বাবে নতি বিন্দু (Yield point) আৰু ভগ্ন বিন্দুৰ (Fracture point) মাজৰ দূৰত্ব কেনেকুৱা হয়?
A) শূন্য
B) অতি কম
C) যথেষ্ট বেছি
D) অনিৰ্দিষ্ট
স্থিতিস্থাপক গুণাংক (Moduli of Elasticity)
১৬. য়াং গুণাংক (Young's Modulus) হ’ল তলৰ কোন দুটাৰ অনুপাত?
A) অপৰূপণ প্ৰতিবল আৰু অপৰূপণ বিকৃতি
B) জলীয় প্ৰতিবল আৰু আয়তন বিকৃতি
C) অনুদৈৰ্ঘ্য প্ৰতিবল আৰু অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতি
D) স্পৰ্শকীয় প্ৰতিবল আৰু আয়তন বিকৃতি
১৭. আয়তন গুণাংকৰ (Bulk Modulus) বিপৰীত বা প্ৰতিক্ৰম ৰাশিটোক কি বোলে?
A) দৃঢ়তা (Rigidity)
B) সংনম্যতা (Compressibility)
C) সান্দ্ৰতা (Viscosity)
D) প্লাষ্টিচিটি
১৮. দৃঢ়তা গুণাংকক (Shear modulus) আন কি নামেৰে জনা যায়?
A) য়াং গুণাংক
B) আয়তন গুণাংক
C) ৰিজিডিটি গুণাংক (Modulus of rigidity)
D) পইচনৰ অনুপাত
১৯. উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে পদাৰ্থ এটাৰ স্থিতিস্থাপক গুণাংকৰ মান সাধাৰণতে:
A) বৃদ্ধি পায়
B) হ্ৰাস পায়
C) একেই থাকে
D) প্ৰথমে বাঢ়ে, পিছত কমে
২০. চাপ প্ৰয়োগ কৰিলে জুলীয়া বা গেছীয় পদাৰ্থ এটা কিমান সংকুচিত হ’ব, তাৰ বাবে কোনটো গুণাংক প্ৰযোজ্য?
A) য়াং গুণাংক
B) আয়তন গুণাংক (Bulk Modulus)
C) দৃঢ়তা গুণাংক
D) ওপৰৰ এটাও নহয়
২১. এটা গোটা গোলকক সকলো দিশৰ পৰা সমানে চাপ দিলে তাৰ আয়তন কমি যায়। ইয়াত কি বিকৃতি ঘটে?
A) অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতি
B) অপৰূপণ বিকৃতি
C) আয়তন বিকৃতি
D) পাৰ্শ্বীয় বিকৃতি
২২. যিকোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পদাৰ্থৰ বাবে সাধাৰণতে কোনটো গুণাংকৰ মান আটাইতকৈ বেছি হয়?
A) য়াং গুণাংক (Young's modulus)
B) দৃঢ়তা গুণাংক (Shear modulus)
C) আয়তন গুণাংক (Bulk modulus)
D) আটাইকেইটা সমান
পইচনৰ অনুপাত আৰু স্থিতিস্থাপক স্থিতি শক্তি (Poisson's Ratio & Elastic Potential Energy)
২৩. পইচনৰ অনুপাত (Poisson's ratio, σ) হ’ল:
A) পাৰ্শ্বীয় বিকৃতি আৰু অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতিৰ অনুপাত
B) অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতি আৰু পাৰ্শ্বীয় বিকৃতিৰ অনুপাত
C) অপৰূপণ প্ৰতিবল আৰু অপৰূপণ বিকৃতিৰ অনুপাত
D) প্ৰতিবল আৰু বিকৃতিৰ অনুপাত
২৪. এটা সমধৰ্মী কঠিন পদাৰ্থৰ বাবে পইচনৰ অনুপাতৰ (σ) তাত্বিক মানৰ পৰিসৰ কিমান?
A) 0 ৰ পৰা 1
B) -1 ৰ পৰা 0.5
C) -0.5 ৰ পৰা 1
D) 0 ৰ পৰা 0.5
২৫. পইচনৰ অনুপাতৰ (Poisson's Ratio) SI একক কি?
A) N/m
B) J/m
C) A/m
D) ইয়াৰ কোনো একক নাই (Unitless)
২৬. L দৈৰ্ঘ্যৰ তাঁৰ এডাল F বল প্ৰয়োগ কৰি x পৰিমাণে দীঘল কৰিলে কৰা মুঠ কাৰ্য হ’ব:
A) F ⋅ x
B) .5 x F x P
C) F / x
D) .5 x P x S
ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ (Practical Applications)
২৭. ক্ৰেনত গধুৰ বস্তু উঠাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা লোৰ ৰছীবোৰক কিয় কেতিয়াও স্থিতিস্থাপক সীমাৰ বাহিৰলৈ যাবলৈ দিয়া নহয়?
A) যাতে ৰছীডাল স্থায়ীভাৱে বেঁকা বা চিঙি নাযায়
B) ৰছীডাল পাতল কৰি ৰাখিবলৈ
C) কপিকলৰ ঘৰ্ষণ বঢ়াবলৈ
D) ৰছীডাল চিকচিকিয়া কৰি ৰাখিবলৈ
২৮. যেতিয়া এডাল তাঁৰক স্থিতিস্থাপক সীমাৰ বাহিৰলৈ টানি পুনৰ এৰি দিয়া হয়, তেতিয়া তাঁৰডালত থাকি যোৱা অৱশিষ্ট বিকৃতিক কি বোলে?
A) স্থিতিস্থাপক ভাগৰ (Elastic fatigue)
B) স্থায়ী বিকৃতি (Permanent set)
C) প্লাষ্টিক সীমা
D) হিষ্টেৰেছিছ (Hysteresis)
২৯. ঘৰ বা দলং নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা লোৰ বিম (Beam) বোৰৰ প্ৰস্থচ্ছেদ ইংৰাজী 'I' আখৰটোৰ দৰে কিয় কৰা হয়?
A) ই কম খৰচত গধুৰ ওজন সহিব পৰা শক্তি দিয়ে
B) ই বিমডাল বেঁকা হোৱা প্ৰতিৰোধ কৰে
C) A আৰু B দুয়োটা শুদ্ধ
D) ইয়াৰ ফলত বিমডালত ৰং কৰিবলৈ সহজ হয়
উত্তৰমালা (Answer Key)
১. B) স্থিতিস্থাপকতা
২. B) পূৰ্ণ প্লাষ্টিক বস্তু
৩. C) কোমল বোকা মাটি বা মম
৪. C) প্ৰতিৰোধী বল / ক্ষেত্ৰফল
৫. B) চাপ (কাৰণ দুয়োৰে একক N/m²)
৬. C) আকৃতিৰ
৭. C) কঠিন পদাৰ্থ
৮. B) আয়তনৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰাৰম্ভিক আয়তনৰ অনুপাত
৯. C) ই দুটা একে জাতীয় ভৌতিক ৰাশিৰ অনুপাত।
১০. C) বিকৃতিৰ
১১. B) স্থিতিস্থাপক গুণাংক
১২. A) নতি বিন্দু বা স্থিতিস্থাপক সীমা
১৩. B) ভংগুৰ পদাৰ্থ (যেনে: কাঁচ)
১৪. C) ইলাষ্ট’মাৰ
১৫. C) যথেষ্ট বেছি (যাৰ বাবে ইয়াক টানি মিহি তাঁৰ বনাব পাৰি)
১৬. C) অনুদৈৰ্ঘ্য প্ৰতিবল আৰু অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতি
১৭. B) সংনম্যতা (Compressibility = 1/B)
১৯. Modulus of rigidity
১৮. স্থিতিস্থাপক গুণাংক ৰ মান হ্ৰাস পায়।
২০. B) আয়তন গুণাংক
২১. C) আয়তন বিকৃতি
২২. A) য়াং গুণাংক (পদাৰ্থক পকাই বা বেঁকা কৰাতকৈ টানিবলৈ বেছি বল লাগে)
২৩. A) পাৰ্শ্বীয় বিকৃতি আৰু অনুদৈৰ্ঘ্য বিকৃতিৰ অনুপাত
২৪. B) -1 ৰ পৰা 0.5 (প্ৰায়বোৰ ব্যৱহাৰিক বস্তুৰ বাবে ই 0 ৰ পৰা 0.5 হয়)
২৫. D) ইয়াৰ কোনো একক নাই (Unitless)
২৬. .5 x F X P
২৭. A) যাতে ৰছীডাল স্থায়ীভাৱে বেঁকা বা চিঙি নাযায়
২৮. B) স্থায়ী বিকৃতি (Permanent set)
২৯. C) A আৰু B দুয়োটা শুদ্ধ